Er is geen betrouwbaar bewijs dat kuisheidsgordels in de middeleeuwen werden gebruikt. De oudst bekende tekening, uit 1405, wordt door historici als grap gelezen; middeleeuwse verhalen die afgesloten gordels noemen, zijn satire; en veel gordels in musea zijn waarschijnlijk in de 19e eeuw gemaakt, toen het verhaal van de middeleeuwse echtgenoot die zijn vrouw opsluit populair werd.
Bestonden middeleeuwse kuisheidsgordels echt?
In The Medieval Chastity Belt: A Myth-Making Process (Palgrave Macmillan, 2007) heeft de mediëvist Albrecht Classen van de University of Arizona het bewijs opnieuw onderzocht. De samenvatting van de uitgever is duidelijk: "er is geen hard bewijs dat kuisheidsgordels ooit in werkelijkheid zijn gebruikt" (Google Books). In haar bespreking van het boek in de American Historical Review begon de historica Ruth Mazo Karras met: "Nog een spijker in de doodskist van de kuisheidsgordel zou niet nodig moeten zijn. Maar net als het droit de seigneur weigert deze mythe te sterven" (AHR, 2009).
Classen wijst ook op wat ontbreekt. De gordel "komt nooit voor in serieuze teksten of kunstwerken", en "Geen enkele auteur van preekliteratuur of boeteteksten, en geen enkele didactische of juridische schrijver heeft ooit de kuisheidsgordel genoemd" (Classen, History News Network, 2015). Hij vermoedt dat dit "waarschijnlijk komt doordat het basisidee erachter al ingaat tegen de basisbehoeften van het menselijke (vrouwelijke) lichaam."
Een korte tijdlijn
| Wanneer | Bron | Wat het laat zien |
|---|---|---|
| Antieke literatuur | De "gordel van kuisheid" | Een symbool van maagdelijkheid, verwijderd door de echtgenoot; het verhinderde seks niet fysiek |
| Middeleeuwse religieuze teksten | Cingulum castitatis ("gordel van kuisheid") | Ook een symbool, verbonden met mannen in plaats van vrouwen |
| Rond 1399–1400 | Giovanni Sercambi, Novelle | Een afgesloten apparaat in een satirisch verhaal |
| 1405 | Konrad Kyeser, Bellifortis | De eerste bekende tekening, door historici als grap gelezen |
| 16e eeuw | Hywel o Fuallt | Satire, geen verslag van gebruik |
| 18e tot 20e eeuw | Medische campagnes tegen masturbatie | Echte beperkende apparaten uitgevonden; veel ervan gepatenteerd in de 19e eeuw |
| 19e eeuw | Schrijvers en "martelmusea" | De kruisvaarderslegende verspreidt zich; veel bewaarde gordels worden gemaakt |
| 2007 | De studie van Albrecht Classen | "Geen hard bewijs" voor middeleeuws gebruik |
De bronnen voor elke rij staan gelinkt in de onderstaande secties.
De kruisvaarderslegende
Het bekende verhaal gaat zo: een ridder die op kruistocht vertrekt, sluit zijn vrouw op in een ijzeren gordel en neemt de sleutel mee. Tot zijn boek verscheen, schrijft Classen, gingen de meeste leken en veel wetenschappers er "gewoon van uit" dat de gordel in de middeleeuwen bestond en "algemeen werd gebruikt door ridders die op kruistocht of op een andere militaire onderneming vertrokken" (History News Network). Hij merkt op dat maar heel weinig cultuurhistorici "ooit de bronnen nauwkeurig hebben onderzocht" die de kuisheidsgordel noemen, en dat het thema "grote betekenis kreeg in de negentiende eeuw, toen veel auteurs van wetenschappelijke en minder wetenschappelijke werken de kuisheidsgordel begonnen op te voeren als een monsterlijk instrument waarmee middeleeuwse echtgenoten hun vrouwen onderwierpen."
Een tweede legende schrijft de uitvinding van de gordel toe aan Francesco II da Carrara, heerser over Padua rond 1400. Karras merkt op dat Classen die "met succes ontkracht".
Wat middeleeuwse teksten echt zeggen
De bespreking van Karras vat het bewijs samen dat Classen opnieuw onderzocht:
- Gordels als geschenk. Literaire verwijzingen naar een gordel die als huwelijksgeschenk werd gegeven, "hebben niets te maken met een kuisheidsgordel".
- Sloten en sleutels. Taal over slot en sleutel in middeleeuwse literatuur is het best te lezen als een verhulde verwijzing naar seks, en verwijzingen naar een man die "de sleutel tot het hart van een vrouw" heeft, hoeven helemaal niet direct seksueel te zijn. Geen van beide beschrijft een apparaat.
- Symbolische gordels. In Guigemar van Marie de France beschermt een gordel de trouw van de dame doordat de geliefden er elkaar aan kunnen herkennen. Daarin werkt hij als de antieke gordel van kuisheid, een symbool dat "geslachtsgemeenschap niet fysiek verhinderde".
- Satire. De weinige teksten die afgesloten apparaten beschrijven, waaronder Giovanni Sercambi's Novelle (rond 1399–1400), Kyesers Bellifortis (1405) en een tekst van Hywel o Fuallt (16e eeuw), "beschrijven volgens Classens overtuigende analyse geen werkelijke praktijk, maar zijn satirisch en ironisch."
Kyesers Bellifortis: de eerste tekening (1405)
Konrad Kyeser (ook gespeld als Conrad) was een Duitse ingenieur en kunstenaar wiens Bellifortis een geïllustreerd boek over oorlogstuig is. Classen legt uit dat Kyeser naast serieuze ontwerpen "een aantal hilarische voorbeelden gaf van toestellen die puur aan de verbeelding waren ontsproten, zoals de kuisheidsgordel", en de gordel aanduidde als afkomstig uit Florence. Zijn oordeel: "het is een grap, niets anders, zoals de context en de monsterlijkheid van de metalen kooi laten zien."
De grap sloeg aan. Volgens de uitgever van het boek "verwezen ook sommige dichters en kunstenaars uit de vijftiende en zestiende eeuw naar dit voorwerp". De literaire voorbeelden die Classen vond, "behoren consequent tot het genre van de satire".
Kuisheidsgordels in musea: echte voorwerpen, latere data
Museumcollecties bevatten metalen kuisheidsgordels, sommige nog steeds gecatalogiseerd met een datering in de 15e of 16e eeuw (voorbeeld van het Science Museum). Het Science Museum in Londen beschrijft een ijzeren gordel met scharnieren, gevoerd met rood fluweel, als volgt: "Documentatie bij dit voorwerp beweert dat het uit de 16e eeuw zou kunnen stammen, maar waarschijnlijker is het in de 19e eeuw gemaakt." Hetzelfde record voegt eraan toe dat "recente argumenten suggereren dat ze niets meer zijn dan victoriaanse mythen" (Science Museum Group).
Classen beschrijft de 19e-eeuwse "middeleeuwse martelmusea" als "grotendeels bevoorraad met moderne (!) voorwerpen die in die tijd in Engeland werden gemaakt." Een gordel in een vitrine bewijst dat iemand hem heeft gemaakt. Het laat niet zien wanneer hij is gemaakt of dat iemand hem heeft gedragen; om een voorwerp te dateren is bewijs nodig over waar het vandaan komt en hoe het is gemaakt, niet alleen het etiket dat het heeft gekregen.
Beperkende apparaten die wel bestonden
Beperkende apparaten voor de geslachtsdelen bestonden wel, maar later en om wat artsen destijds voor een medische reden hielden. In 1758 publiceerde Samuel-Auguste Tissot Onanism: A Treatise on the Maladies Produced by Masturbation (Onanisme: een verhandeling over de kwalen die door masturbatie worden veroorzaakt). In de 19e eeuw waarschuwden artsen dat het verlies van zaad de gezondheid schaadde, en "Talloze apparaten tegen masturbatie werden gepatenteerd om 'spermatorroe' (zwakte door verlies van zaad) te voorkomen" (Wellcome Collection).
Het Science Museum bezit een Brits exemplaar uit 1871–1930, een metalen apparaat dat ooit met een leren riem op zijn plek werd gehouden. Het museum beschrijft het voorwerp als "een van een aantal vergelijkbare apparaten die in de 18e, 19e en 20e eeuw werden uitgevonden om masturbatie te voorkomen" (Science Museum Group). Dit waren medische apparaten, geen gordels om de trouw van een echtgenote af te dwingen. De Wellcome Collection schrijft het aan 20e-eeuwse seksuologen toe, onder wie Alfred Kinsey (1948) en Masters en Johnson (1966), dat de theorieën erachter uiteindelijk van tafel gingen.
Van mythe naar moderne producten voor volwassenen
De kuisheidsgordels en -kooien van nu zijn producten voor volwassenen, gedragen door volwassenen die daar onderling mee hebben ingestemd. Ze zijn een moderne ontwikkeling, geen voortzetting van een middeleeuwse gewoonte. Voor de recentere geschiedenis van apparaten voor mannen, zie onze geschiedenis van kuisheidskooien; voor hoe moderne gordels werken, zie wat is een kuisheidsgordel.
Hoe je een bewering over kuisheidsgordels beoordeelt
- Wanneer is de bron geschreven? Een middeleeuwse bewering heeft een middeleeuwse bron nodig, geen 19e-eeuwse navertelling.
- Wat voor bron is het? Satire, liefdespoëzie en beeldspraak zijn geen verslagen van de praktijk.
- Hoe is het voorwerp gedateerd? Zoek naar bewijs over waar het vandaan komt en hoe het is gemaakt, niet alleen naar een etiket.
- Eén voorbeeld of een gangbare praktijk? Eén voorwerp of verhaal laat niet zien dat iets wijdverbreid was.
Veelgestelde vragen
Sloten kruisvaarders hun vrouwen op in kuisheidsgordels?
Er is geen hard bewijs dat ze dat deden. Het verhaal werd populair in de 19e eeuw, en de middeleeuwse teksten die afgesloten gordels noemen, zijn satirisch.
Wanneer is de kuisheidsgordel uitgevonden?
De oudst bekende tekening staat in Bellifortis van Konrad Kyeser uit 1405, en historici lezen die als grap. Veel bewaarde metalen gordels lijken in de 19e eeuw te zijn gemaakt.
Zijn kuisheidsgordels in musea nep?
Het zijn echte voorwerpen, maar vaak veel jonger dan hun oude etiketten. Het Science Museum in Londen zegt dat een van zijn gordels waarschijnlijker in de 19e eeuw is gemaakt dan in de 16e.
Werden kuisheidsgordels in de victoriaanse tijd gebruikt?
Veel van de gordels die nu in musea liggen, zijn waarschijnlijk in de 19e eeuw gemaakt, maar dat laat zien dat ze werden vervaardigd, niet dat iemand ze droeg. Het Science Museum in Londen merkt op dat recente argumenten suggereren dat kuisheidsgordels "niets meer zijn dan victoriaanse mythen". De beperkende apparaten die uit die periode zijn gedocumenteerd, zijn iets anders: apparaten tegen masturbatie, uitgevonden tussen de 18e en de 20e eeuw en veel ervan gepatenteerd in de 19e, toen artsen dachten dat masturbatie de gezondheid schaadde. Het waren medische apparaten, geen gordels om trouw af te dwingen.
Waarom blijft de middeleeuwse mythe bestaan?
Het is een beeldend verhaal dat later schrijvers goed uitkwam. De uitgever van Classen merkt op dat moderne wetenschappers "het idee van de kuisheidsgordel met plezier omarmden, omdat het hun een effectieve strijdkreet bood om de middeleeuwse wereld zwart te maken".